Aby zachować majątek w swoich rękach? Związki małżeńskie w rodzinach ziemiańskich zawarte za dyspensą władz kościelnych

Abstract

W obecnym czasie związki o charakterze kazirodczym postrzegane są jako jednoznacznie złe, co uzasadnia się zwiększonym ryzykiem wystąpienia u potomstwa wad wrodzonych, niepełnosprawności fizycznej i intelektualnej oraz przedwczesnej śmierci. Stąd też takim relacjom współcześnie przeciwne są medycyna i prawo – kościelne i świeckie. Podobnie było również w długim wieku XIX, a pomimo to dochodziło zdecydowanie częściej do zawierania związków małżeńskich pomiędzy osobami spokrewnionymi i spowinowaconymi. Konstatacja ta dotyczy w zasadzie wszystkich ówczesnych warstw społecznych, ale najwięcej źródeł pozostało po przedstawicielach ziemiaństwa. Stąd też w niniejszym tekście refleksją objąłem przedstawicieli tej warstwy społecznej. Interesowały mnie wybrane związki małżeńskie pomiędzy bliskimi krewnymi, które zawierane były za dyspensą władz kościelnych. Taka udzielona dyspensa pozwalała nawet na małżeństwa zawarte pomiędzy wujem i siostrzenicą, stryjem a bratanicą czy też między przyrodnim rodzeństwem. Analiza źródeł różnej proweniencji nasuwa wniosek, iż jednym z istotnych powodów zawierania takowych małżeństw były kwestie majątkowe i powiązania rodzinne, a uczucie pomiędzy małżonkami było elementem drugorzędnym.

Today, incestuous relationships are unequivocally regarded as harmful due to the increased risk of congenital anomalies, physical and intellectual disabilities, and premature death among offspring. Consequently, such unions are prohibited by both secular and canon law, as well as opposed by modern medicine. A similar legal and moral stance prevailed throughout the long nineteenth century. Nevertheless, marriages between blood relatives and relatives by affinity occurred considerably more frequently than they do today. This phenomenon was characteristic of virtually all social strata, although the richest body of surviving sources concerns the landed gentry. For this reason, the present study focuses on members of this social group. It examines selected marriages between close relatives that were contracted under ecclesiastical dispensation. Such dispensations permitted marriages even between an uncle and his niece, an uncle and his brother’s daughter, or between half-siblings. An analysis of sources of various provenance suggests that financial considerations and family connections were among the key factors behind such marriages, while affection between the spouses was of secondary importance.