Ruch spółdzielczy jako katalizator zmian postaw społecznych na ziemiach polskich w drugiej połowie XIX wieku

Abstract

Wiek XIX był okresem niezwykle szybkich i głębokich przemian na ziemiach polskich. Rewolucja przemysłowa i likwidacja resztek feudalizmu, które wówczas miały miejsce odcisnęły swe piętno nie tylko w życiu gospodarczym, ale także i społecznym. W tym okresie dochodzi do rozwoju kapitalizmu jako podstawowej formy ustroju ekonomicznego. Wynika z tego także wiele konsekwencji społecznych. Ruch spółdzielczy początkowo był odpowiedzią na trudności natury gospodarczej. Miał zapewnić tanie zakupy podstawowych produktów spożywczych, dostępny i bezpieczny kredyt, możliwość rozwoju drobnej przedsiębiorczości. W tym celu powoływano kolejne spółdzielnie. Jednakże wkrótce okazało się, że nowe warunki wymagają nie tylko rozwiązań gospodarczych, ale i społecznych. Trzeba było zbudować nowy rodzaj społeczeństwa. Poddani musieli zmienić się w obywateli. Spółdzielczość okazała się być idealnym narzędziem, uczyła nie tylko przedsiębiorczości, ale wspierała postawy prospołeczne, takie jak odpowiedzialność, sumienność i uczciwość. Budowała poczucie własnej wartości i przywiązania do wspólnoty lokalnej a w dłuższej perspektywie także narodowej. Stawiała także wyzwania przed lokalnymi elitami, aby zachować swój status musiały one wykazywać się zaangażowaniem i poświeceniem na rzecz lokalnej wspólnoty. Ich autorytet nie był dany raz na zawsze. Ruch spółdzielczy okazał się być katalizatorem wielkich przemian zarówno w życiu gospodarczym jak i społecznym, a bez niego trudno byłoby budować społeczeństwo obywatelskie, zwłaszcza w sytuacji, kiedy nie dysponowało się własną państwowością a kraj, w którym się żyło był jawnie wrogi Polakom.

The 19th century was a period of extremely rapid and profound changes in the Polish lands. The industrial revolution and the liquidation of the remnants of feudalism, that took place at that time, left their mark not only on economic life but also on social life. This period saw the development of capitalism as the basic form of the economic system. Many social consequences also resulted from it. The cooperative movement was initially a response to economic difficulties. It was to provide cheap purchases of basic food products, accessible and safe credit, and the possibility of developing small businesses. For this purpose, more cooperatives were established. However, it soon became apparent that the new conditions required not only economic but also social solutions. It was necessary to build a new type of society. The serfs had to change into citizens. Cooperatives turned out to be an ideal tool, it taught not only entrepreneurship but also supported pro-social attitudes, such as responsibility, conscientiousness and honesty. It built a sense of self-worth and attachment to the local community and, in the long run, also the national community. It also posed challenges to local elites, in order to maintain their status they had to demonstrate commitment and dedication to the local community. Their authority was not given once and for all. The cooperative movement turned out to be a catalyst for great changes in both economic and social life and without it it would have been difficult to build a civil society, especially in a situation where one did not have one’s own statehood and the country in which one lived was openly hostile to Poles.