Acta Universitatis Lodziensis. Folia Litteraria nr 006/1982

Das Individuell-Subjektive und Gesellschaftlich- Objective in der Literatur der DDR gegen Ende der 6О-er und zu Beginn der 70-er Jahre

Fri, 01 Jan 1982 00:00:00 GMT

Das Individuell-Subjektive und Gesellschaftlich- Objective in der Literatur der DDR gegen Ende der 6О-er und zu Beginn der 70-er Jahre Papiór, Jan Jedną z konsekwencji drugiej konferencji w Bitterfeldzie było wzbogacenie literatury NRD o element indywidualnego, subiektywnego spojrzenia na rozwój własnego kraju, świadomości narodu i dialektycznych stosunków zachodzących pomiędzy Jednostką a społeczeństwem. Schyłek lat sześćdziesiątych i lata siedemdziesiąte przyniosły wiele utworów, w których element subiektywnego spojrzenia na rozwój procesu społecznego Jest nośnym elementem konstrukcyjnym. Otwarcie literatury NRD tego okresu i wykorzystanie elementów Subiektywnych przebiega wielopłaszczyznowo« od recepcji motywów postępowych w literaturze antycznej i mitologii germańskiej (reedycje przygotowane przez P. Fühmanna, Ch. Wolf i innych), poprzez rozszerzenie pola tradycji literatury NRD na niektórych romantyków i ekspresjonistów, poprzez motyw przemiany płci, po analizę wzorców dzieciństwa (człowieka i państwa; np. ostatnie powieści Ch. Wolf i H. Kanta) i szukanie wzorców w średniowiecznej tradycji kulturowej (powieści J. Morgner i E. Hilschera). Ważny Jest fakt, iż podobne procesy zachodzą w innych dziedzinach kultury i sztuki NRD, oraz że dziełom literackim towarzyszą analizy zjawiska w rozprawach i esejach (np. A. Auer, F. FDhmann, R. Weiraann). W Jedenastym tomie "Geschichte der Deutschen Literatur”: "Literatur der Deutschen _ Demokratischen Republik" zakończono analizę procesu historyczno-literackiego omówieniem opowiadania A. Seghers "Reisebegegnung" w którym autorka wykorzystuje motyw fantastycznego spotkania E. T. A. Hoffmanna, M. Gogola i F. Kafki do analizy niepokojów epoki. Wykorzystane motywy subiektywne i fantastyczne służą określonym celom społecznym w NRD.

Zum hundertsten Geburtstag Robert Walsers. Vor der Türe des Lebens (Für Elias Canetti)

Fri, 01 Jan 1982 00:00:00 GMT

Zum hundertsten Geburtstag Robert Walsers. Vor der Türe des Lebens (Für Elias Canetti) Magris, Claudio W artykule poświęconym Eliasowi Canetti, a napisanym z okazji setnej rocznicy urodzin Roberta Walsera, przeprowadza autor próbę scharakteryzowania twórczością tego oryginalnego, pisarza, piszącego o ludziach "bez charakteru", pisarza, którego twórczość wydaje się być pożegnaniem, ostatnim słowem wielkiej literatury przeszłości. Robert Walser (1878-1956) należy do generacji pisarzy, którzy oprócz stworzenia dzieł wybitnych dokonali rewolucji,przewrotu w całej współczesnej literaturze; totalność dzieła literackiego i stylu klasycznej prozy stała się dla nich przeszłością. Nie można zastosować do nich określeń Nietzschego i Heideggera, że wielka literatura potrafi zharmonizować różnorodność świata pełnego dysonansów w jednolitej formie dzieła literackiego o określonym znaczeniu, Walser dokonał rozbicia osobowości swoich bohaterów - nie są oni "charakterami", nie posiadają określonej struktury osobowości. U Eliasa Canettiego znajdujemy podobną sytuację egzystencjalną jednostki zagubionej w biegu wydarzeń, "wrzuconej" w nurt życia. Bohaterowie Walsera ukrywają się, pragną Roztopić się w tłumie, unikają konfrontacji z rzeczywistością, tak jak w powieści "Geschwister Tanner" (Rodzeństwo Tanner) unikają przekroczenia "progu" życia, jak gdyby w swojej nieokreśloności chcieli zachować pozory harmonii i szczęścia. Żyją oni świadomością wiecznej tymczasowości; postać Walsera to zawodowy służący lub wagabunda, odnajdujący sens życia w przeżyciu chwili, spędzający życie na "spacerach". Jednostka zagrożona w społeczeństwie totalitarnym przystosowuje się, identyfikuje się z nim, aby nie zostać -rozpoznana i wchłonięta; wyjściem ostatecznym jest pobyt w zakładzie dla umysłowo chorych, w "klasztorze współczesności" (Canetti). Motyw przezwyciężenia i mistycznego przeniknięcia mechanizmu władzy poprzez identyfikację łączy Walsera z Kafką, Rilkem i Muliłem. Postaci Walsera gardzą buntem - totalna zależność pozwala na totalne niezaangażowanie. Ta strategia rezygnacji charakteryzuje również innych pisarzy okresu schyłkowego np. Petera Altenberga: jest to rezygnacja z własnego Ja, wynika z niej postawa "obserwatora" wydarzeń". Oczekiwanie na życie jest już owym życiem. Walser to mistrz ulotnego momentu, życie objawionego w chwili przemijania, to poeta przemilczenia i niedopowiedzenia, stojący na progu między świetną przeszłością wielkiej literatury a współczesnością. Za progiem tym istnieje już tylko próba odnowy owej totalności lub możliwość "wariacji" na temat wątków z przeszłości.

Zu dem Roman "Der Butt" von Günter Grass

Fri, 01 Jan 1982 00:00:00 GMT

Zu dem Roman "Der Butt" von Günter Grass Szumowska, Henryka W omówieniu nowej powieści zachodnioniemieckiego autora Guntera Grassa pt. "Der Butt" przytoczono różnorodne opinie krytyki literackiej w RFN na temat autora i jego utworu, W książce tej, bardzo typowej od strony formalnej i warsztatowej, dla tego autora dają si

Heinar Kipphardts antipsychiatrischer Roman "März"

Fri, 01 Jan 1982 00:00:00 GMT

Heinar Kipphardts antipsychiatrischer Roman "März" Wołkowicz, Anna Narrator - lekarz psychiatra - rekonstruuje życiorys swojego pacjenta, schizofrenika i domorosłego poety Aleksandra Marza. Interesują go mechanizmy społeczne, wywołujące i utrwalające chorobę psychiczną, Szczególną winą obarcza zakład psychiatryczny, w którym pacjenci traktowani są jak więźniowie, w razie potrzeby "uspokajani" środkami chemicznymi lub elektrowstrząsami. Pod względem tendencji, inspirowanej tezami anglosaskiej psychiatrii społecznej (Laing, Goffman), "Marz" zbliża się do znanego w Polsce jako dramat "Lotu nad kukułczym gniazdem" Kena Keseya. W RFN książkę przyjęto na ogół entuzjastycznie, podkreślając jej zaangażowanie. Krytyka dotyczyła niekonsekwencji autora, który fikcję przeplata faktami, poświęcając specyficznie literackie wartości poznawcze na rzecz "powieści z tezą". Nie uniknął też Kipphardt "uromantuantycznienia“ chorego bohatera. Schizofrenia Marza jest właściwie równoznaczna z jego nadprzeciętną wrażliwością, z uzdolnieniami twórczymi, a nawet postawą rewolucyjną. Przed metaforycznym traktowaniem choroby w literaturze przestrzegała amerykańska krytyczka S. Sontag ("Choroba jako metafora”). Literatura taka degraduje chorego do szablonu z którym bez trudu może się utożsamić spragniony oryginalności czytelnik.