Czeladź w rotach polskiej jazdy na przykładzie rejestrów z lat 1531 i 1538

Abstract

Pacholęta stood out among servants in knights’ retinues. Likely, they were young boys who were useful in caring for horses, weapons and many other activities. Their work was not visible on the battlefield, but it was required to achieve combat readiness of the knights and other men-at-arms. Was the service of pacholęta changing over the years? Due to a short-age of historical sources describing their service, historians have not investigated the role of pacholęta and instead gave more attention to men-at-arms who directly influenced the results of battles.The objective of this article is to examine the role of pacholęta in knights’ retinues. It focuses on the preserved sources on the Obertyn campaign in 1531 and the Khotin campaign in 1538. Analysing these sources will enable the researchers to understand how pacholęta were recorded in retinues, the role they held during combat, and the conditions of their service. Such information is available only through signature registers, acts, and military articles from dating 16th century and earlier. Because these subjects have not yet received much attention from historians, this work may serve as a contribution and an introduction to further research on the role and presence of servants not only in social but also in knightly ranks in the Kingdom of Poland during the reign of the Jagiellon dynasty.

Wśród czeladzi towarzyszącej pocztom rycerskim i towarzyskim wyróżniała się grupa określana w źródłach jako pacholęta. Ci najprawdopodobniej młodzi chłopcy byli użyteczni przy opiece nad końmi, konserwacji uzbrojenia i zapewne wielu innych czynnościach obozowych. Ich działalność nie była zbyt widoczna na polach bitew, lecz niezwykle potrzebna, gdyż umożliwiała osiągnięcie gotowości bojowej oraz funkcjonowanie pocztom rycerskim i towarzyskim. Powstaje pytanie, czy w tej formie służby zachodziły jakieś zmiany na przestrzeni lat, czy też charakteryzowała się pewną stałością. Zachowało się niewiele źródeł, które świadczą o działalności pacholąt, dlatego też historycy często pomijali je w opracowaniach, poświęcając więcej miejsca zbrojnym, którzy bezpośrednio wpływali na wyniki bitew.Celem artykułu jest próba dokładniejszego przyjrzenia się roli pacholąt w pocztach rycerskich i towarzyskich. Skupię się głównie na wyprawie obertyńskiej z 1531 r. i chocimskiej z 1538 r., z których zachowały się cenne materiały źródłowe. Ich analiza umożliwia naszkicowanie odpowiedzi na następujące pytania: Jak odnotowywano obecność pacholąt w pocztach? Jaką odgrywały rolę w trakcie walki? Jakie wreszcie były warunki ich służby? Informacje takie można zdobyć głównie w oparciu o rejestry popisowe oraz ustawy i artykuły wojskowe pochodzące z XVI w., ale i wcześniejsze. Problemy te nie spotkały się do tej pory z szerszym zainteresowaniem historyków, dlatego niniejsza praca może stanowić przyczynek oraz wstęp do dalszych badań nad rolą i obecnością czeladzi w pocztach nie tylko towarzyskich, ale i rycerskich w Królestwie Polskim w okresie panowania Jagiellonów.