Stosunek wobec zmiany wykazywany przez osoby starsze - perspektywa autokreacyjna

Abstract

Celem rozprawy jest rekonstrukcja stosunku osób w wieku późnej i sędziwej dorosłości do zmian zachodzących w ich życiu oraz określenie jego związku z podejmowaniem działań autokreacyjnych. Badania przeprowadzono w paradygmacie konstruktywistycznym, wykorzystując metodologię teorii ugruntowanej Kathy Charmaz. Materiał empiryczny stanowiło 15 wywiadów intensywnych o charakterze biograficznym z osobami w wieku 65–84 lat. Analiza danych obejmowała kodowanie wstępne, skoncentrowane i teoretyczne. Na podstawie przeprowadzonych analiz opracowano typologię zmian uwzględniającą ich przedmiot, podmiot oraz pierwotny i wtórny stosunek do zmiany. Zidentyfikowano również decyzyjność jako kluczowe ogniwo autokreacji, co pozwoliło na skonstruowanie trójetapowego modelu procesu autokreacyjnego. Etap przeddecyzyjny obejmuje autorefleksję, bilansowanie życia i uczenie się z własnej biografii, kształtujące gotowość autokreacyjną. Na etapie decyzyjnym wyróżniono cztery typy decyzyjności: prospektywną, reaktywną, przekazaną i odroczoną. Etap postdecyzyjny obejmuje działania transgresyjne, ukierunkowane na zmianę, oraz quasitransgresyjne, służące ochronie status quo i spójności Ja. Wyodrębniono ponadto czynniki wczesnorozwojowe, środowiskowe i indywidualne wpływające na gotowość autokreacyjną. Wyniki wskazują, że starość stanowi etap życia szczególnie sprzyjający autokreacji, a świadomy opór wobec zmian, wynikający z pogłębionej autorefleksji, może stanowić konstruktywny przejaw pracy nad sobą. Autokreacja seniorów może również mieć charakter dwu podmiotowy, bez utraty ich sprawczości.

The aim of this dissertation is to reconstruct the attitudes of individuals in late and very late adulthood towards changes occurring in their lives and to determine their relationship with self-creative activities. The study was conducted within the constructivist paradigm, employing Kathy Charmaz’s grounded theory methodology. The empirical material consisted of 15 intensive biographical interviews with individuals aged 65–84. Data analysis involved initial, focused, and theoretical coding. Based on the analyses, a typology of changes was developed, taking into account the object and subject of change, as well as primary and secondary attitudes towards change. Decision-making was also identified as a key component of self-creation, leading to the development of a three-stage model of the self-creative process. The pre-decisional stage encompasses self-reflection, life review, and learning from one’s biography, which shape self-creative readiness. Four types of decision-making were distinguished at the decisional stage: prospective, reactive, delegated, and deferred. The post-decisional stage involves transgressive actions aimed at introducing change and quasi-transgressive actions intended to preserve the status quo and self-coherence. Furthermore, developmental, environmental, and individual factors influencing self-creative readiness were identified. The findings indicate that old age constitutes a stage of life particularly conducive to self-creation and that conscious resistance to change, resulting from profound self-reflection, may represent a constructive form of self-development. Self-creation among older adults may also involve two subjects without compromising their agency.